Հարցիս՝ թե, ի՞նչ կուզենայիր տեսնել այստեղ, 2002թ.Ուտոպիանա ընկերակցության նախագծին մասնակցելու առիթով Երևան ժամանած Մելիք Օհանյանը անսպասելի պատասխան տվեց։ Եթե նոր ծանոթացած չլինեի իր հետ՝ ՙԲանվորներ եմ փնտրում՚ նախադասությունը, որքան էլ տարօրինակ, գուցե նույնքան անակնկալ չհնչեր ինձ համար։ Զարմանք առաջացնողը, սակայն, ոչ այնքան շարքային սփյուռքահայի հետաքրքրությունների (Հայաստանի բնությունը, նրա հինավուրց մշակույթը) համեմատ իր հետաքրության տարբերություւնն էր, այլ այդ հետաքրքրության բուն առարկան ինքնին և անգամ այն նշանակող ՙբանվոր՚ բառը։ Դրա հարուցած մտապատկերները այնքան հին էին, անցյալի հուշերի գիրկը տանող (առավոտյան մթնշաղում արդյունաբերական թաղամասեր շտապող տրամվայների դղրդյուն, լուսավորված վագոնների արագորեն անհետացող պատուհաններում կաշեփոկերից կառչած մարդկանց քնաթաթախ դեմքեր), որ Հայաստանի պատմական հուշարձանները շատ ավելի արդիական թվացին։ Ինձ համար այդ պահին ինտրիգը կայանում էր ոչ այնքան նրանում, թե ինչ պիտի անի այդ բանվորների հետ, որքան՝ ինչպես պիտի գտնի մարդկանց, ովքեր ժամանակակից Հայաստանում իբրև դասակարգ մեծ հաշվով գոյություն չունեն։ Կոմունիստական Ուտոպիան, որ պատրաստ էր Սառուցյալ Օվկիանոս թափվող գետերն ուղղել դեպի Կենտրոնասիական անապատները, այդ նույն Ուտոպիայի վարիչները խորհրդային կայսրության մասերը միմյանց կապակցելու մտահոգությունից դրդված բնական պաշարներից զուրկ Հայաստանը վերածել էին ծանր արդյունաբերության երկրի։ Այդ վարչարարության ծնունդ բանվոր դասակարգը անհետացավ Խորհրդային Միության փլուզման հետ մեկտեղ։ Չքացավ այնպես, ինչպես ջուրն է չքանում անապատի ավազներում՝ կարծես չէր էլ եղել, կամ էլ, եթե եղել էր, ապա միայն իբրև նույն անապատի պատրանքը։ 

Երկու տարի անց, երբ 2004թ. Ժնևի ժամանակակից արվեստի կենտրոնում Օհանյանին ևս մի անգամ հանդիպելու հնարավորություն ունեցա, ստացա ոչ թե երկրորդ (ինչպե՞ս), այլ առաջին(ի՞նչ) հարցի պատասխանը ։ Ինչ մեղքս թաքցնեմ. այն ինչ տեսա, շատ հավանեցի։ Գետնին անկանոն շարված, բայց և գոնե մեկ ընդհանուր դիտակետ ունեցող ինը հեռուստացույցի արկղ, որոնցից յուրաքանչյուրը մեկական զույգ բանվորական կոշտ ու անխնամ ձեռք էր ամփոփում։ Դրանք ժամանակ առ ժամանակ զարկվում էին իրար…և ձեռքի ափերի այդ ավելի շուտ հուսահատություն նշանակող հարվածներից ծնվող ծափերը դաշնավորված էին այնպես, որ արվեստասերը կարող էր ունկնդիր դառնալ հարվածային գործիքներով ստեղծված ռիթմիկ երաժշտության մի կտորի։ 

Ինչի՞ մասին է մեզ պատմում արվեստագետի մտքի առկայծումից ծնված կատարողական այս յուրօրինակ արվեստը, գործազուրկ մարդկանց հուսահատությունից ՙքաղված՚ այս ուրախությունը։ Հույսի շողերը և ուրախության լույսը արդյոք կարո՞ղ են ճեղքել հուսահատության ու սոցիալական նվաստացման խավարը։ Կարո՞ղ է արդյոք ազատությունը ծագել պարապության ընդերքից։ 

Ֆրիդրիխ Էնգելսն ասում է թե անտիկ փիլիսոփայության հիմքը միլիոնավոր ստրուկներն են։ Անազատ մարդկանց այդ զանգվածի հարկադիր աշխատանքի շնորհիվ է, որ հնարավոր է դարձել ազատ քաղաքացիների գոյությունը, ազատ մտքի և ազատության ըմբռնումների զարգացումը Աթենքում։ Սակայն պնդելով թե փիլիսոփայական ազատ մտքի զարգացման հիմքում ստրկատիրական հարաբերություններն են և թե՝ փիլիսոփայությունը կրում է դասակարգային բնույթ, մարքսիզմի հիմնադիրներից մեկը բաժանում է ստեղծագործ միտքը աշխատանքից։ 

Արդյոք ստեղծագործական աշխատանքն այսօր անպայմանորեն կապվում է պարապության հետ, ինչպիսի կապ որ, ասենք, նույն Մարքսը տեսնում էր կոմունիստական հասարակության ներսում։ Գլոբալացող աշխարհի տնտեսության այսօրվա պայմաններում, երբ աննյութական արտադրության ոլորտի հարաճուն ճնշման ներքո կրճատվող արդյունաբերական արտադրությունը դուրս է շպրտում իր մեջ ներգրավվածներին, զբաղվածության խնդիրը ինչպե՞ս է արտահայտվում արվեստի և արվեստագետի վրա, նրա ով գտնվում է նյութական և աննյութական արտադրությունների հանգույցում։ 

Երբ Բոյսը պնդում էր, թե արվեստագետ կարող է լինել յուրքանչյուր ոք, նա ավելի շուտ նկատի ուներ ժամանակը ստեղծագործաբար տնօրինելու մեզնից յուրաքանչյուրին տրված ընդունակությունը, ու թերևս շատ հեռու էր այն մտքից, թե կարող է գալ մի պահ, երբ յուրաքանչյուր արվեստագետ սեփական ժամանակը տնօրինելու առումով շատ ավելի կաշկանդված լինի, քան նա ով իրեն, գոնե գործի բերումով, այդպիսին չի համարում։ Իր ժամանակը տնօրինելու առումով այսօրվա արվեստագետը արդյո՞ք ավելի ազատ է, քան վարձու աշխատանքի մեջ ներգրավված մեկը։Կամ արդյո՞ք գործազուրկը իր ժամանակը ստեղծագործաբար տնօրինելու առումով շատ ավելի ինքնուրույն չէ քան արվեստագետը։ 

Մելիք Օհանյանին հետաքրքրողը ազատ ժամանակը տնօրինելու իրավունքի՝ արվեստագետի և գործազուրիկի միջև տեղի ունեցող այս փոխանակությունը է և դրա հետևանքները։ Ո՞վ է գործազուրկը և կամ ո՞վ է արվեստագետը ոչ թե սոցիալական կամ պրոֆեսիոնալ, այլ գոյաբանական առումով. մեկն ով աշխատանքից զրկվելու պատճառով զբաղվածության երկու պահերի արանքում ապրել-հանգստանալու, մտածելու(նաև այդ պահի մասին) հնարավորություն է ձեռք բերում, և մյուսը որ զուրկ է այդ հնարավորությունից քանի որ կամավոր/պարտադիր հանգստի այդ պահն ևս ներգրավել է իր գործի մեջ և միակ սփոփանքը, որ նա կարող է գտնել այդ ներդրումից՝ ստանալիք վարձն է։ 

Իրավունքների այս փոխանակությունը, ազատ ժամանակը տնօրինելու իր իրավունքից արվեստագետի զրկվելն ու նրա շարունակական զբաղվածությունը նկատի ունի Պիեռ Միշել Մենժեն, երբ ասում է, թե այսօր արվեստագետը պրոֆեսիոնալ առումով լինելով ներգրավված տնտեսական հարաբերությունների մեջ և, ըստ էության, դառնալով կապիտալիզմի խմորիչը, գալիս է ներկայանալու իբրև ապագա աշխատավորի հնարավոր մարմնավորումը։ 

ՙԲռնությունը՚, որ Մելիք Օհանյանը գործադրում է գործազուրկ մարդկանց վրա ՙշահագործելով՚ նրանց ծափահարությունները, ուղղված չէ իրենց՝ գործազուրկների դեմ։ Հեռու՝ ուրախության արտահայտություն լինելուց, անգործ մարդկանց հուսահատությունից ՙկորզված՚ այդ երաժշտությունը գալիս է թերևս արտադրելու բռնազբոսիկ այն ժպիտը, որն արվեստագետն ուղղում է ինքն իր դեմ։ Շինծու այդ ժպիտում արտահայտվող թախծոտ ինքնահեգնաքը, հետևաբար միակ հակազդեցությունն է, որով նա կարող է արձագանքել ճակատագրի չար կատակին. նա, ով ազատության մարմնավորողն էր, և ազատության վայրի՝ արվեստի տերը, կարիքի մեջ է այսօր այնքան, որ գործազուրկի հուսահատ ծափն անգամ պատրաստ է մեզ հրամցնել իբրև արվեստի ազատ ժեստ ։


Տեքստը գրվել է ֆրանսերենով և առաջին անգամ հրատարակվել է 2007 MAC/VAl, Վալ Դը Մառնի ժամանակակից արվեստի թանգարանի C'EST PAS BEAUX DE CRITQUER? խորագրով մատենաշարի ժողովածուներից մեկում: